HBO’s Succession en de Oudheid

Succession, de hitserie van HBO, is volgens velen (eindelijk weer eens) een meesterwerk dat zich kan meten met Breaking Bad, The Wire en The Sopranos. Wat bijdraagt aan die status is de bonte hoeveelheid klassieke verwijzingen waarmee maker Jesse Armstrong de serie van extra diepte voorziet. Hoe moeten we die lezen? En wat zeggen die over het hedendaagse medialandschap, mannelijkheid en politiek?

De Roys als Romeinen

Logan Roy, de autoritaire pater familias en baas van het Fox News-achtige mediaconcern Waystar RoyCo, is op bezoek is bij de links-intellectuele Pierce-familie en brengt een toost uit: ‘Like Romans among the Greeks. I’m sure you find us all rather, you know, big, vulgar, and boisterous.’ Het is niet het enige moment in de serie dat de Roys als Romeinen worden gecast. Schoonzoon Tom Wambsgans leest een geschiedenisboek over de Romeinen, oom Ewan quote Tacitus en Logan noemt zijn zoon Roman stelselmatig ‘Romulus’. Wat moeten we met deze parallellie?

Ten eerste zegt deze duidelijk iets over het karakter van de Roy-familie. Zij zien zichzelf, net als Romeinen, met trots als acultureel, macho en imperialistisch – en zetten zich zo af tegen gecultiveerde types als de Grieken. Vicevoorzitter Frank Vernon, een van de (relatief) meer integere personages in de serie, wordt meermaals door Logan op zijn nummer gezet omdat hij klassieke quotes rondstrooit: ‘Why don’t you take your library card and fuck off?’ In hun nietsontziende verovering van het media- en entertainmentlandschap helpen de Roys alle nuance en cultuur de wereld uit: Rome verovert Griekenland – al zagen de Romeinen dat zelf anders, getuige de claim van dichter Horatius dat het veroverde Griekenland Rome paradoxaal genoeg overnam met zijn cultuur (Brief 2.1).

Vallende rijken

Behalve een kritiek op de toenemende oppervlakkigheid van de Amerikaanse cultuur- en nieuwsvoorziening impliceert de Roys-Romeinenparallel ook een waarschuwing: het Romeinse Rijk ging immers ten onder. Meermaals zinspeelt Succession daarop. Zoon Kendall noemt Waystar ‘a declining empire inside a declining empire’, een zinspeling op de teloorgang van ‘oude’ media – Waystar is net als Fox vooral groot in nieuws en televisie – en op de tanende positie van de VS op het wereldtoneel. In het laatste seizoen dreigt het bedrijf inderdaad overgenomen te worden door de Zweedse techmiljonair Lukas Matsson, die door de Roys constant als ‘Viking’ wordt bestempeld. De Vikingen verschenen in de historische werkelijkheid pas in de achtste eeuw op het wereldtoneel, maar Matsson vertegenwoordigt duidelijk de rol van de noordelijke volkeren die doorgaans bekendstaan als de ‘barbaren’ die het Romeinse Rijk ten val brachten.

Sowieso moet je in Succession (en in de meeste populaire films en series) klassieke verwijzingen niet als een-op-een script willen lezen voor het verloop van de plot. Niet elke parallel wordt tot in de puntjes uitgewerkt en meerdere (al dan niet klassieke) lagen kunnen over elkaar heen bestaan. Zo wordt de Romeinse laag aangevuld met een expliciete verwijzing naar het rijk van Alexander de Grote. In ‘Mass in Time of War’ (seizoen 3, aflevering 2) pitcht Kendall een plan aan zijn broers en zus om het bedrijf van hun vader onderling te verdelen: ‘We’re looking at 323 BC, basically. […] Alexander is dead. I take Asia, you take Egypt, Shiv takes Europe, Con – the rest of the world.’ De vergelijking benadrukt de rol van ‘vierde wiel’ aan de driewieler die broer Connor in de hele serie speelt. Alexanders imperium werd namelijk in drieën verdeeld, en dus stelt de ‘rest’ helemaal niets voor. Maar ook op Kendalls plan zelf straalt de vergelijking ironisch af: de driedeling maakte een definitief einde aan het grootste rijk dat de Griekse wereld gekend heeft.

Opvolgingskwesties

De Alexander-parallel brengt ons bij het (getuige de titel) belangrijkste thema van de serie: opvolging. Na Alexanders plotselinge dood ontstond er onder zijn generaals grote discussie over wie hij als zijn opvolger had gewild. Volgens de Griekse auteur Diodorus Siculus (17.117) gaf hij zijn ring op zijn sterfbed aan Perdikkas, maar zijn laatste woorden – ‘τῷ κρατίστῳ’, ‘voor de sterkste’ – zouden ook geïnterpreteerd kunnen worden als de verkiezing van zijn generaal ‘Craterus,’ of als een algemene oproep aan de sterkste generaal om het stokje over te nemen. Zo kon iedere generaal er zijn eigen draai aan geven, met een hevige en destructieve machtsstrijd tot gevolg.

Ook in Succession bakkeleien de drie kinderen van Logan (zonder Connor dus) constant over de vraag wie hun vader nu eigenlijk als zijn ideale opvolger ziet. Naast de Alexander-analogie kunnen we hierin ook een Romeinse parallel lezen. Tacitus (die in de serie even genoemd wordt door oom Ewan) beschrijft in zijn Annalen (1.3) de problematische opvolging van keizer Augustus. Meerdere kandidaten worden achtereenvolgens door Augustus naar voren geschoven, maar door hun natuurlijke dood, ‘óf,’ in Tacitus’ fameuze frasering, ‘door een list van hun stiefmoeder Livia’, vallen zij een voor een af, tot uiteindelijk Livia’s zoon (en Augustus’ B-keuze) Tiberius het overneemt.

Schijn en werkelijkheid

Marcia, Logans vrouw, en stiefmoeder van de kinderen, ontpopt zich in Succession inderdaad tot een I, Claudius-achtige Livia, die stiekem bij haar man aan de touwtjes trekt om haar stiefkinderen buitenspel te zetten. Maar het voornaamste vergelijkingspunt met Tacitus zit hem in de constante benadrukking van de machtsspelletjes achter de schermen. Tacitus’ subtiele ‘óf door Livia’ thematiseert de discrepantie tussen schijn en werkelijkheid die hij steeds weer in het keizerrijk ziet. Voor de bühne was Livia een liefhebbende vrouw, maar achter de schermen was zij een intrigante die misschien wel haar stiefkinderen vergiftigde. In naam was Rome nog een Republiek, in de praktijk een dictatuur. In de senaat waren de senatoren een applausmachine voor de keizer, daarbuiten beraamden zij stiekem zijn dood.

Zo ook in Succession, waar de ogenschijnlijk grootste uitingen van liefde puur en alleen ingezet worden om hogerop te komen of iets gedaan te krijgen. Dochter Shiv veinst in het privé liefde voor haar man Tom om hem keer op keer, wanneer het haar uitkomt, publiekelijk te laten vallen. De twee broers, Roman en Kendall, geven elkaar regelmatig een dikke knuffel, maar vechten achter elkaars rug om om de gunst, en vooral de opvolging van hun vader. (Hier spelen de associaties van de naam ‘Romulus’ ongetwijfeld mee, die in sommige versies van het verhaal zijn broer Remus vermoordt om zelf koning te worden.) En Logan zelf, op de zeldzame momenten dat hij enige affectie toont voor zijn kinderen, doet dat alleen omdat hij wil voorkomen dat ze hem zakelijk in de weg zitten.

Oedipuscomplexen

De gespannen verhouding tussen Logan en zijn kinderen wordt in de serie aangevuld met een ander klassiek model: dat van Oidipous. De tragische figuur, iconisch verbeeld in Sofokles’ Oedipus Tyrannus, die per ongeluk zijn vader vermoordt en vervolgens zijn moeder trouwt, is vooral verankerd geraakt in ons cultureel bewustzijn door Freuds theorie van het oedipuscomplex. Ieder mens, stelt de psychoanalyticus, beschouwt de ouder van hetzelfde geslacht onbewust als concurrent, terwijl hij juist verlangt naar de liefde van de ouder van het tegenovergestelde geslacht. Kortom, net als Oidipous wil iedere man de positie van zijn vader overnemen (en iedere vrouw die van haar moeder).

Het oedipusthema vind je werkelijk overal in Succession. Roman, de jongste zoon, fantaseert constant over seks met de moederfiguren in zijn leven. Shiv beleeft juist een hevige rivaliteit met haar (echte) moeder. Kendall – en eigenlijk alle drie de kinderen – wil niets liever dan de positie van zijn vader overnemen, of eigenlijk vooral zijn erkenning krijgen. Als Roman en Kendall een plan verzinnen om hun vader het bedrijf uit te werken, merkt een bestuurslid van Waystar op: ‘You and Kendall are thinking of killing your dad? Well, that’s a little Greek tragedy.’ Zijn partner vult hem aan: ‘Yeah, Oedipus.’

Hoewel de oedipuslaag dus vooral Freudiaans is, zit er wel degelijk iets klassiek tragisch in: de kinderen zijn wanhopig op zoek naar erkenning van hun vader, maar kunnen die noch krijgen door naar zijn pijpen te dansen (dan vindt Logan hen maar slap), noch door zich tegen hem af te zetten (dan dwingt Logan hen weer in het gareel, vaak door hen een schuldgevoel aan te praten). Op zijn beurt wil Logan misschien wel dat zijn kinderen het bedrijf overnemen, maar wordt hij steeds weer teleurgesteld door hun obsessieve neiging om zijn erkenning te zoeken, in plaats van met eigen ideeën te komen en zelf verantwoordelijkheid te nemen – een neiging die hij zelf in hen heeft opgewekt door hen van jongs af aan liefdeloos te behandelen.

Nero en zijn slaven

De tragisch-oedipale relatie tussen Logan en zijn kinderen heeft dus iets weg van een Hegeliaanse meester-slaafdynamiek. Een laatste klassieke referentie in de serie suggereert dat we die ook op het niveau van het bedrijf zelf moeten zien. Schoonzoon Tom vertelt in ‘Lion in the Meadow’ (seizoen 3, aflevering 4) een anekdote aan zijn protegé Greg, met wie hij een half-bromance-half-pestrelatie heeft. ‘Sporus was a young slave boy, he was Nero’s favourite. […] Nero pushed his wife down the stairs. Then he had Sporus castrated, and he married him instead, and he gave him a ring, and made him dress up like his dead wife.’ Deze anekdote uit Suetonius’ Leven van Nero (28) moet duidelijk Gregs ondergeschikte positie bevestigen – en voor ons als kijker benadrukken dat Tom Greg gebruikt om de frustraties die hij voelt over zijn eigen vrouw Shiv af te reageren.

Op een abstracter niveau thematiseert de anekdote ook de opvallende slaafsheid van de werknemers van Waystar. Greg is misschien de Sporus van Tom, maar Tom zelf likt constant de hielen van Logan. De boodschap – die Suetonius en Tacitus waarschijnlijk zouden onderschrijven – is dat de dictatoriale leiderschapsstructuur van het (media)imperium, met aan het hoofd de Augustus-achtige Logan, onvermijdelijk van alle werknemers jaknikkers maakt, zoals dat in Rome met de senatoren gebeurde. En die werknemers, net zoals Logans erkenning zoekende kinderen zelf, blijken keer op keer geen goede werknemers te zijn: onverantwoordelijk, oncreatief en tiranniek tegen hun ondergeschikten.

Zo wordt de oedipale tragedie van Logans familie gespiegeld door een bredere tragedie op het niveau van het bedrijf zelf, dat steeds stuurlozer wordt naarmate de ‘leiders’ zich meer als slaven gaan gedragen – en Logans autoritaire pogingen om zijn ondergeschikten beter te laten presteren alleen averechts werken, omdat ze juist het pleasen stimuleren. Zo kunnen we Toms verwijzing naar Nero ook lezen als een voorspelling: Waystar zal zich ontwikkelen als het Romeinse keizerrijk van Augustus tot Nero, met steeds meer slaafsheid en steeds minder weerbaarheid. Tot, onvermijdelijk, de boel instort. Of, zoals oom Ewan de carrière van zijn broer Logan omschrijft, door een befaamde oneliner van Tacitus te citeren (losjes uit diens Agricola, 30): ‘Tacitus comes to mind. […] He’s made a wasteland, and calls it an empire.’ Zijn kleinzoon Greg (‘Sporus’) antwoordt: ‘God, Tacitus … all killer, no filler with him.’