Waarom de ‘fouten’ in Nolans Odyssey juist kloppen

Wat moet een verfilming van de Odyssee eigenlijk historisch correct doen? Die vraag klinkt eenvoudiger dan hij is. Online ontstond na de eerste beelden van Christopher Nolans The Odyssey veel kritiek op de schepen, helmen en kostuums. Ze zouden niet kloppen met de historische werkelijkheid. Het schip is niet Grieks maar een vikingschip en de helmen hebben nergens een historische basis – het zijn eerder Batman-kostuums in een mythologisch verleden.

Maar wat is de historische werkelijkheid van Homerus eigenlijk? In de wetenschap is men het erover eens dat het epos ergens rond 800 v.Chr. op schrift is gesteld, maar het speelt zich af in een verder verleden: de Myceense tijd die rond 1200 v.Chr. ten einde kwam. Het epos zelf zou ook sporen uit die tijd kunnen bevatten: de Homerische gedichten gaan terug op een langere traditie van gezongen verhalen – volgens sommigen helemaal uit de Myceense tijd.

Feit of fictie

Lang hebben Homerus-experts deze historische sporen in het epos centraal gesteld – grappig genoeg precies zoals veel (boze) kijkers van de film nu. Men ging op zoek naar de historische werkelijkheid achter de Odyssee. Er zijn bijvoorbeeld allerlei plaatsen aan de Middellandse Zee aangewezen als de plekken waar Odysseus zijn avonturen zou hebben beleefd. Anderen hebben zelfs geopperd dat de Odyssee zich op de Noordzee zou afspelen en dat Vlissingen vernoemd zou zijn naar Ulysses, de Latijnse naam van Odysseus.

Tegenwoordig zijn de meeste wetenschappers afgestapt van deze zoektocht naar de historische kern. Hoewel het epos wel tradities uit het Myceense verleden kan reflecteren, denken de meesten nu dat het epos vooral een fantasy-achtige projectie op het verre verleden is. Dat wil zeggen: vanuit de context van de Griekse wereld van 800 v.Chr. vormt Homerus een verbeelding van de verloren Myceense tijd, die zodoende vol zit met anachronismen en fantasie-elementen.

Homerus’ eigen tijd (ca. 800 v.Chr.) was er een waarin de Griekse wereld zich sterk uitbreidde en waarin mensen steeds verder over zee gingen varen. Ze kwamen dus terug met sterke verhalen over wat er net over de horizon gebeurd zou zijn. Er ontstond zodoende een mythische verbeelding van the beyond: zouden daar misschien Cyclopen en Sirenen leven?

Nolans eigen creatieve omgang met het epos – ook vol anachronismen en fantasie-elementen – is dus in wezen 'correct'. Een film vol moderne projecties (Agamemnon in zijn Batman-helm) komt dichter bij Homerus dan een film die historische correctheid zou nastreven. Het Homerische epos was immers van zichzelf al een amalgaam van historische associaties en fantasy-elementen. 

Helena en schoonheidsidealen

Ook het vaakst gehoorde punt van kritiek op de casting van Helena slaat om deze reden de plank mis. Online ontstond er veel commotie over de casting van een zwarte actrice, Lupita Nyong’o, als Helena. Onder anderen Elon Musk maakte zich hier boos over, omdat dit niet historisch correct zou zijn.

Maar er is helemaal geen historische Helena. Helena is een mythologisch figuur aan wie in de oudheid zelf al allerlei verschillende uiterlijke en innerlijke kenmerken aan werden toegeschreven. Homerus zelf zegt interessant genoeg bijzonder weinig over hoe Helena eruit zou hebben gezien. We weten dat het uiterlijk van de bevolking van het Middellandse Zeegebied in de oudheid heel gemêleerd was, dus waarschijnlijk zou zij er in de verbeelding van de achtste eeuw niet uit hebben gezien als een witte Amerikaanse actrice (zoals in veel oudere Hollywoodfilms).

Het belangrijkste wat we in Homerus over Helena leren, is dat zij de mooiste vrouw ter wereld is. Daarom heeft het uiterlijk van Helena door de geschiedenis heen allerlei verschillende invullingen opgeleverd. Ervan uitgaande dat zij het toppunt van schoonheid vertegenwoordigt, hebben mensen door de eeuwen heen steeds weer hun eigen schoonheidsidealen op Helena geprojecteerd. De invulling van haar uiterlijk zegt dus nooit iets over een authentieke Helena, maar veel meer over de schoonheidsidealen van de tijd waarin zij wordt afgebeeld.

In Hollywood is de oudheid lange tijd met een volledig witte cast ingevuld, aansluitend bij de dominante (en zeker niet inclusieve) idealen van de Verenigde Staten van de twintigste eeuw. Degenen die zich kwaad maken over de casting van Lupita Nyong’o zien dus in wezen de projectie van twintigste-eeuws Hollywood aan voor de historische werkelijkheid.

Vaak komt deze kritiek bovendien uit een sterk conservatieve hoek: de oudheid wordt daarin vaak gezien als de bakermat van de westerse cultuur, die nu onder druk zou staan – door globalisering, migratie, of in de extreemste visie door ‘omvolking’. Er zit daarmee impliciet ook een racistische laag onder deze ophemeling van de (ahistorische, Hollywood-projectie van een) ‘witte’ oudheid. Nolan lijkt met zijn casting bewust tegen deze beeldvorming in te gaan – en Helena, volledig in de geest van Homerus – in te vullen met een schoonheidsideaal dat hij bij onze tijd vindt passen.

Eigentijdse echo’s

Zoals Homerus vanuit de wereld van de achtste eeuw v.Chr. terugkeek naar een mythisch Myceens verleden, zo kijkt Nolan dus vanuit de eenentwintigste eeuw naar Homerus. En de eigentijdse echo’s die Nolan gereflecteerd laat worden in de Homerische wereld beperken zich niet tot het uiterlijk van Helena.

Nolan licht als thema vooral de omgang met vreemdelingen uit in zijn adaptatie: de personages hebben het steeds over ‘Zeus’ Law’, de regel dat je vreemdelingen moet behandelen zoals jij zelf ook behandeld zou willen worden. Dat thema inderdaad al in Homerus en past bij de historische context waarin de Odyssee ontstond. In de achtste eeuw v.Chr. gingen mensen steeds verder over zee varen en kwamen zij steeds meer met vreemde mensen in contact. Binnen deze context ontstond een moreel concept voor de omgang met vreemdelingen: xenia, de wetten van de gastvrijheid. Wie vreemdelingen ontmoette, was bijvoorbeeld verplicht hun onderdak en eten te bieden en goed met hen om te gaan. Het was de lijm van het internationale systeem in de Griekse wereld, die verre reizen en cultureel contact mogelijk maakte.

Xenia wordt in Nolans film nadrukkelijk aangehaald en gepresenteerd als iets wat onder druk staat. Odysseus wordt continu geconfronteerd met vragen als: moet ik puur kiezen voor eigen gewin, of ook respect hebben voor het bezit en de rechten van vreemdelingen? Dit is niet zomaar een verwijzing naar Homerus, maar ook een subtiel commentaar op de omgang met migranten en de stabiliteit van het internationale systeem in de wereld van nu.

Plotstructuur

Ook in de opbouw van het verhaal blijft Nolan dicht bij Homerus zelf. Het bijzondere van de Odyssee is dat het gedicht niet chronologisch is opgebouwd. We treffen Odysseus ergens midden op zee, op een eiland bij de nimf Calypso, waar hij gevangen wordt gehouden. Pas later leren we wat er met hem is gebeurd, in een soort flashbacks. Odysseus vertelt zijn avonturen zelf aan de koning van de Phaiaken.

Hij vertelt over zijn bizarre avonturen op zee, bij onder andere Circe, de cycloop en de lotuseters. Maar Odysseus is natuurlijk ook een beruchte leugenaar. In het eerste vers van de Odyssee wordt hij polytropos genoemd: een man van veel wendingen, twists and turns. Hij wint niet per se door kracht, maar door zijn slimheid. Daardoor ontstaat vanzelf de vraag of de avonturen die hij vertelt wel echt gebeurd zijn – of een door hem gesponnen leugen.

Dat is precies het soort vraag waar Christopher Nolan natuurlijk goed mee uit de voeten kan. Hij staat bekend om films als Memento en Inception, waarin hij speelt met herinnering, waarheid en de betrouwbaarheid van de hoofdpersoon. In zijn Odyssey volgt Nolan dan ook de Homerische flashback-constructie. Odysseus (Matt Damon) ‘herinnert’ zich bij Calypso zijn ongelooflijke avonturen. Omdat we die avonturen vervolgens ook in de film verbeeld zien, lijkt Nolans Odysseus ‘betrouwbaarder’ dan die van Homerus, maar is dat ook echt zo?

Er wordt in de film ook gesuggereerd dat Odysseus geplaagd wordt door PTSS, dus misschien zijn zijn ‘herinneringen’ minder betrouwbaar dan ze lijken. Fans zullen de film ongetwijfeld online gaan ontleden en het zou mij niet verbazen als er complexe theorieën ontstaan – zoals bij Inception en Tenet – die stellen dat de ‘herinneringen’ van Odysseus ook in de film niet at face value moeten worden genomen.

Nolan in de geest van Homerus

Nolan doet nu met zijn Odyssey iets vergelijkbaars. Ook hij projecteert de ideeën en vragen van zijn eigen tijd op een mythisch verleden. Zijn Agamemnon met Batman-helm, zijn eigentijdse ideeën over de omgang met vreemdelingen en zijn keuze voor Lupita Nyong’o als Helena zijn geen accurate reflectie van een historische werkelijkheid, maar wel van het Homerische epos, dat zelf ook al een fantasiewereld vol anachronismen was. Zoals Homerus de Myceense wereld verbeeldde vanuit de achtste eeuw v.Chr., zo verbeeldt Nolan Homerus vanuit de eenentwintigste eeuw. Juist door de historische ‘fouten’ past Nolans film daarom zo goed bij Homerus.